اولین دوربین عکاسی در ایران

اگر بخواهیم تاریخ اولین دوربین عکاسی در ایران را بررسی کنیم، باید به اوایل دهه ۱۸۴۰ میلادی و دوره حکومت محمدشاه قاجار برگردیم؛ زمانی که فناوری داگرئوتایپ تنها چند سال بود که در اروپا معرفی شده بود. بر اساس منابع تاریخی، در همین دوره دو دستگاه دوربین داگرئوتایپ به محمدشاه ارائه شد؛ یکی از طرف ملکه ویکتوریا و دیگری از سوی تزار نیکلای اول. بنابراین، بهتر است به جای نسبت دادن عنوان «اولین دوربین ایران» به یک مدل مشخص، از ورود نخستین تجهیزات عکاسی به ایران صحبت کنیم.

تاریخچه اولین دوربین عکاسی در ایران

پیش از ورود فناوری عکاسی، ثبت چهره شاهان، شاهزادگان و افراد سرشناس در ایران بیشتر با نقاشی و نگارگری انجام می‌شد. به همین دلیل، علاقه دیرینه دربار و طبقات مرفه به پرتره و ثبت چهره، یکی از زمینه‌های فرهنگی پذیرش سریع‌تر عکاسی در ایران بود.

داگرئوتایپ در سال ۱۸۳۹ در فرانسه معرفی شد و در اوایل دهه ۱۸۴۰ به ایران رسید. در این روش، تصویر با عبور نور از عدسی روی یک صفحه مسی با روکش نقره ایجاد می‌شد. صفحه ابتدا با مواد حساس به نور آماده می‌شد و سپس تصویر با فرایند شیمیایی ظاهر می‌شد.

تفاوت مهم این روش با نگاتیوهای عکاسی بعدی این بود که هر داگرئوتایپ یک تصویر منحصربه‌فرد بود و مانند نگاتیو امکان تهیه نسخه‌های متعدد از آن وجود نداشت.

بر اساس Encyclopaedia Iranica، دو دوربین داگرئوتایپ در اوایل دهه ۱۸۴۰ به محمدشاه قاجار ارائه شد؛ یکی از طرف ملکه ویکتوریا و دیگری از سوی تزار نیکلای اول. برخی منابع پژوهشی نیز سال ۱۸۴۲ را برای ورود فرایند داگرئوتایپ به ایران و فعالیت اولیه نیکلای پاولوف ذکر کرده‌اند.

بنابراین، اگر سؤال این باشد که اولین دوربین عکاسی در ایران چه زمانی وارد شد؟ دقیق‌ترین پاسخ این است که نخستین تجهیزات شناخته‌شده داگرئوتایپ در اوایل دهه ۱۸۴۰ در اختیار دربار کشور قرار گرفتند و سال ۱۸۴۲ یکی از تاریخ‌های مهم در گاه‌شمار آغاز عکاسی ایران است.

ژول ریشار و نخستین عکس‌های دربار

یکی از مهم‌ترین چهره‌ها در آغاز تاریخ عکاسی ایران، ژول ریشار یا ریشار خان بود. این فرانسوی در سال ۱۸۴۴ به دربار قاجار راه یافت و به یکی از نخستین عکاسان فعال در ایران تبدیل شد.

بر اساس Encyclopaedia Iranica، ریشار در ۴ دسامبر ۱۸۴۴ توسط مادام عباس گلساز به دربار تهران معرفی شد و از ناصرالدین میرزا، ولیعهد، و خواهرش عزت‌الدوله عکاسی کرد. او پس از آن نیز به تهیه داگرئوتایپ از محمدشاه، شاهزادگان و اعضای اندرونی ادامه داد.

ریشار ادعا کرده بود که دوربین‌های محمدشاه را راه‌اندازی کرده، زیرا کسی در دربار روش استفاده از آنها را نمی‌دانست. با این حال، Encyclopaedia Iranica این روایت را قطعی نمی‌داند و اشاره می‌کند که دوربین‌ها همراه با دفترچه‌های راهنما ارائه شده بودند و احتمالاً امکان آموزش اولیه نیز وجود داشته است.

بنابراین، بهتر است ریشار را یکی از چهره‌های مهم آغاز عکاسی در ایران بدانیم، نه مخترع یا سازنده اولین دوربین ایران.

Encyclopaedia Iranica درباره جایگاه ریشار در آغاز عکاسی ایران می‌نویسد:

“Rišār Khan was the first person to take a daguerreotype photograph in Iran.”

یعنی: «ریشار خان نخستین فردی بود که در ایران یک عکس داگرئوتایپ تهیه کرد.»

آیا نخستین عکس ایران در سال ۱۸۴۲ ثبت شد؟

در بررسی تاریخ اولین دوربین عکاسی در ایران باید میان «ورود دوربین»، «نخستین استفاده از آن» و «اولین عکس ثبت‌شده» تفاوت قائل شد. Library of Congress در گاه‌شمار عکاسی کشور، سال ۱۸۴۲ را زمان ورود فرایند داگرئوتایپ به ایران می‌داند و ثبت نخستین داگرئوتایپ‌های نیکلای پاولوف را تا اواسط دسامبر همان سال ذکر می‌کند.

با این حال، بهتر است از عبارت قطعی «پاولوف اولین عکس ایران را گرفت» استفاده نکنیم؛ زیرا منابع معتبر درباره تعریف و مصداق «اولین عکس» اتفاق نظر کامل ندارند. Encyclopaedia Iranica، برای نمونه، ژول ریشار را نخستین فردی معرفی می‌کند که در ایران داگرئوتایپ تهیه کرده است.

بنابراین، می‌توان سال ۱۸۴۲ را یکی از مهم‌ترین تاریخ‌های آغاز عکاسی در ایران دانست، در حالی که فعالیت ژول ریشار در دربار از سال ۱۸۴۴ مستند شده است.

تاریخچه عکس و عکاسی در ایران

ورود تجهیزات اولیه تنها شروع ماجرا بود. مرحله مهم بعدی، انتقال دانش عکاسی به محیط‌های آموزشی و شکل‌گیری افراد متخصص در این حوزه بود.

دارالفنون که در سال ۱۸۵۱ تأسیس شد، یکی از مهم‌ترین مراکز انتقال علوم جدید به ایران بود. آگوست کریزیژ، افسر اتریشی و مدرس این مرکز، در دهه ۱۸۵۰ روی فرایند کالوتایپ فعالیت می‌کرد. یکی دیگر از مدرسان، فوکتی، نیز در معرفی فرایند کلاودیون در ایران نقش داشت.

روش‌هایی مانند کالوتایپ و کلاودیون نیز امکانات متفاوتی نسبت به داگرئوتایپ داشتند. به‌خصوص فرایندهای مبتنی بر نگاتیو، امکان تولید نسخه‌های متعدد از یک تصویر را فراهم می‌کردند و همین مسئله در گسترش کاربردهای عکاسی اهمیت زیادی داشت.

ناصرالدین‌شاه و گسترش عکاسی

پس از به سلطنت رسیدن ناصرالدین‌شاه در سال ۱۸۴۸، عکاسی بیش از گذشته مورد توجه دربار قرار گرفت. او علاقه زیادی به این فناوری داشت و بعدها به یکی از مهم‌ترین حامیان عکاسی در کشور تبدیل شد.

اسمیتسونین گزارش می‌کند که ناصرالدین‌شاه در سال ۱۸۶۳ آقا رضا اقبال‌السلطنه را برای یادگیری فنون عکاسی مأمور کرد. در دهه ۱۸۶۰ نیز جایگاه عکاس دربار ایجاد شد و تاریکخانه و استودیوی عکاسی کاخ گلستان فعال بودند. دارالفنون نیز در همین دوره استودیوی عکاسی خود را داشت.

از این مرحله به بعد، موضوع عکس‌ها گسترده‌تر شد و علاوه بر چهره‌های درباری، بناها، سفرها، مراسم و بخش‌هایی از زندگی اجتماعی را نیز دربر گرفت.

عکاسان ایرانی و گسترش این هنر

با گسترش آموزش و حمایت دربار، عکاسی به تدریج از حضور صرفاً خارجی فاصله گرفت. آقا رضا اقبال‌السلطنه از چهره‌های مهم این دوره بود و در سال ۱۸۶۳ برای یادگیری فنون عکاسی انتخاب شد.

در کنار عکاسان ایرانی، عکاسانی مانند لویی پسه نیز در دهه ۱۸۶۰ در ایران فعالیت داشتند و در ثبت بناها و آثار تاریخی نقش ایفا کردند. در این دوره، شهرها، بناهای تاریخی و بخش‌هایی از زندگی اجتماعی نیز به سوژه عکاسی تبدیل شدند.

آنتوان سوریوگین و ثبت زندگی مردم

در ادامه این روند، آنتوان سوریوگین به یکی از شناخته‌شده‌ترین عکاسان تاریخ ایران تبدیل شد. تصاویر او بخش‌های مختلفی از زندگی اجتماعی، خیابان‌ها، مشاغل، معماری و مردم ایران را ثبت کرده‌اند.

اهمیت آثار سوریوگین در این است که عکس‌های او فقط به دربار محدود نمی‌شدند. بسیاری از این تصاویر امروزه برای مطالعه پوشش، معماری، مشاغل و شیوه زندگی مردم در دوره قاجار ارزش تاریخی دارند.

به همین دلیل، آثار سوریوگین امروز فقط ارزش هنری ندارند و برای شناخت جامعه ایران در دوره قاجار نیز اهمیت دارند.

ارنست هولتسر و حدود ۳۰۰۰ نگاتیو

ارنست هولتسر نیز یکی از چهره‌های مهم در تاریخ تصویری ایران بود. او مهندس آلمانی و از کارکنان اداره تلگراف هند و اروپا بود و از سال ۱۸۶۳ تا میانه دهه ۱۸۸۰ در ایران زندگی کرد.

بر اساس اطلاعات موزه ملی هنر آسیایی اسمیتسونین، حدود ۳۰۰۰ نگاتیو شیشه‌ای که هولتسر در دوران حضور خود در ایران تهیه کرده بود، باقی مانده و امروز در موزه ملی قوم‌شناسی لیدن در هلند نگهداری می‌شود.

این مجموعه نشان می‌دهد که عکاسی در نیمه دوم قرن نوزدهم دیگر فقط به پرتره‌های درباری محدود نبود و ثبت شهرها، بناها و زندگی اجتماعی را نیز دربر می‌گرفت.

عکاسی چگونه از دربار به میان مردم رسید؟

ورود دوربین به ایران به معنای عمومی شدن فوری عکاسی نبود. در سال‌های نخست، تجهیزات گران بودند و کار با مواد حساس به نور و تاریکخانه به دانش و امکانات خاصی نیاز داشت.

از دهه ۱۸۷۰، استودیوهای مستقلی در تهران شکل گرفتند و عکاسی تجاری به تدریج توسعه یافت. در اوایل قرن بیستم نیز ورود تجهیزات قابل‌حمل‌تر و ارزان‌تر باعث شد استودیوها و فروشگاه‌های عکاسی از شهرهای بزرگ فراتر بروند و این فناوری بیشتر وارد زندگی روزمره شود.

به این ترتیب، عکاسی به تدریج از محیط دربار به عکاسخانه‌ها، مطبوعات و زندگی عمومی راه پیدا کرد.

از دوربین‌های قاجاری تا تجهیزات امروزی

مسیر عکاسی از صفحات فلزی و شیشه‌ای دوره قاجار به فیلم، نگاتیو ۳۵ میلی‌متری و در نهایت حسگرهای دیجیتال رسید. امروزه کاربران با توجه به نوع استفاده می‌توانند گزینه‌های مختلفی را بررسی کنند؛ از خرید دوربین فیلم برداری برای تولید محتوای ویدئویی گرفته تا دوربین سونی، دوربین عکاسی پاناسونیک و دوربین عکاسی نیکون برای عکاسی.

در میان گزینه‌های دیگر، دوربین عکاسی Minolta، دوربین کامپکت، دوربین DSLR، دوربین چاپ فوری و دوربین Ricoh نیز هرکدام برای نیاز و سبک استفاده متفاوتی مناسب هستند. برای مقایسه گزینه‌های موجود در بازار جهانی نیز می‌توانید خرید از آمازون را بررسی کنید.

جدول مقایسه‌ای تاریخ عکاسی در ایران

ورود داگرئوتایپ به ایران فقط اضافه شدن یک فناوری جدید نبود؛ این اتفاق به تدریج شیوه ثبت چهره، معماری، رویدادها و زندگی روزمره را تغییر داد.

چک لیست

برای مرور سریع تاریخ ورود عکاسی به ایران:

• نخستین تجهیزات داگرئوتایپ در اوایل دهه ۱۸۴۰ وارد شدند.

• دو دوربین برای محمدشاه قاجار ارسال شد.

• سال ۱۸۴۲ یکی از نخستین نقاط عطف ثبت‌شده در گاه‌شمار عکاسی ایران است.

• ژول ریشار از نخستین عکاسان فعال در دربار قاجار بود و در سال ۱۸۴۴ عکاسی کرد.

• دارالفنون و استودیوی عکاسی کاخ گلستان در آموزش و گسترش این فناوری نقش داشتند.

• آقا رضا، آنتوان سوریوگین و ارنست هولتسر از چهره‌های مهم دوره گسترش عکاسی در کشور بودند.

• حدود ۳۰۰۰ نگاتیو شیشه‌ای هولتسر از ایران باقی مانده است.

جمع‌بندی

تاریخ اولین دوربین عکاسی در ایران را باید از اوایل دهه ۱۸۴۰ و ورود تجهیزات داگرئوتایپ به دربار محمدشاه قاجار دنبال کرد. دو دستگاه از این نوع به شاه ارائه شد و ورود آنها تنها چند سال پس از معرفی رسمی این فناوری در اروپا اتفاق افتاد.

سال ۱۸۴۲ یکی از تاریخ‌های مهم در گاه‌شمار آغاز عکاسی ایران است و پژوهش‌های مختلف نیز از فعالیت نیکلای پاولوف در همان دوره یاد کرده‌اند. چند سال بعد، ژول ریشار در سال ۱۸۴۴ در دربار قاجار عکاسی کرد و به یکی از چهره‌های مهم دوره آغازین عکاسی کشور تبدیل شد.

در ادامه، با حمایت ناصرالدین‌شاه، فعالیت دارالفنون و شکل‌گیری عکاسخانه و تاریکخانه سلطنتی، عکاسی جایگاه گسترده‌تری پیدا کرد. عکاسانی مانند آقا رضا، لویی پسه، آنتوان سوریوگین و ارنست هولتسر نیز با ثبت چهره‌ها، بناها و زندگی اجتماعی، به شکل‌گیری آرشیو تصویری ایران کمک کردند.

در نتیجه، ورود داگرئوتایپ به ایران را باید آغاز یک روند تاریخی دانست، نه صرفاً ورود یک دوربین خاص؛ روندی که عکاسی را از دربار به مراکز آموزشی، عکاسخانه‌ها و در نهایت زندگی عمومی مردم رساند.

اگر برای انتخاب دوربین عکاسی یا تجهیزات تصویربرداری مناسب بین مدل‌ها و برندهای مختلف تردید دارید، کارشناسان کیان داریا آماده ارائه مشاوره رایگان هستند. برای بررسی گزینه مناسب با توجه به نوع استفاده و بودجه، با شماره 09101888726 تماس بگیرید.

سوالات متداول